Panorama wału fortu

Zamurowane wejścia na wał

I obszar warowny – zajmował Miasto Kraków – rdzeń twierdzy

Cytadela Twierdzy – Wawel
Fort N-1 Zwierzyniec – ul.Malczewskiego – relikty
Fort cytadelowy 2 “Kościuszko”
Szaniec FS-3 – ul. Hofmana
Zespół szańca 3
Fort piechoty rdzenia 4 “Błonia” (Cichy Kącik) – ul. Piastowska/Mydlnicka – relikty
Fort N-5 nie zachowany ul. Piastowska naprzeciwko Reymonta
Fort N-6 nie zachowany ul. Lucjana Rydla u wylotu ul. Krzywy Zaułek

Fort piechoty rdzenia 8 “Łobzów”
Fort reditowy 9 “Krowodrza”
Fort piechoty rdzenia 10 “Prądnik Biały”
Bastion (fort reditowy) III “Kleparz”
Szaniec FS-11 nie zachowany ul. Pielęgniarek/Księdza Kazimierza Siemaszki
Fort reditowy 12 (IVa) “Luneta Warszawska”
Bastion IVb (dawny szaniec FS-13) nie zachowany ul. Rakowicka/Grochowska/Olszańska
Prochownia bastionu VI – ul. Kotlarska 34
Szaniec FS-14 nie zachowany ul. Józefa Brodowicza/Wilhelma Wilka-Wyrwińskiego/Grunwaldzka
Szaniec FS-14 1/2 nie zachowany ul. Mogilska/Rymarska
Bastion (fort reditowy) V “Lubicz”
Fort reditowy 15 “Pszorna” relikty
Szaniec FS-16 – ul. Półkole – relikty
Fort reditowy 17 “Luneta Grzegórzecka”

II obszar warowny zajmował Podgórze

Szaniec FS-22 Wola Duchacka – ul. Swoszowicka/Abrahama – relikty
szaniec FS-25
Szaniec IS-29 1/2 “Zakrzówek” – ul. Tyniecka (Skałki Twardowskiego)
Szaniec rdzenia NS-32
Ostróg-wartownia bramy Zakrzówek – ul. Szwedzka
Fort (wieża artyleryjska) 31 “Benedykt”
Fort (wieża artyleryjska) 32 “Krzemionki”
Fort cytadelowy 33 “Krakus”

III obszar warowny zajmował odcinek Lasu Wolskiego od Wisły do Rudawy

Fort pancerny pomocniczy “Bielany”
Fort pancerny główny 38 “Śmierdząca Skała”
Fort pomocniczy piechoty 39 “Olszanica”
Szaniec IS-III-1
Szaniec piechoty IS-III-2
Szaniec IS-III-3
Schron amunicyjny “Bielany”
Schron amunicyjny “Wolski Las”
Schron – remiza – ul. Ks. Józefa
Bateria FB-35
Bateria FB-36
Schron bojowy (tradytor ckm) – ul. Olszanicka

IV obszar warowny zajmował przestrzeń między Rudawą i Prądnikiem (Mydlniki – Zielonki)

Fort pomocniczy piechoty 41a “Mydlniki”
Fort 41 “Bronowice Małe”
Schron amunicyjny “Bronowice”
Fort pomocniczy piechoty 42 “Wróżna Góra”
Fort główny artyleryjski 43 “Pasternik”
Bateria B-43-2
Bateria B-43-3
Bateria B-43-3
Fort pancerny pomocniczy 43a “Podchruście”
Bateria B-43a-2
Bateria B-43a-3
Schron amunicyjny “Podchruście”
Fort pancerny główny 44 “Tonie”
Bateria B(44)-5 Tonie
Schron amunicyjny “Tonie”
Fort pancerny pomocniczy 44a “Pękowice”
Bateria B(44a)-4 Pękowice
Schron amunicyjny “Pękowice”

V obszar warowny zajmował przestrzeń między Prądnikiem a Dłubnią (Zielonki – Mistrzejowice)

Fort główny artyleryjski 45 “Zielonki”
Fort pancerny pomocniczy 45a “Bibice”
Fort pancerny główny 47a “Węgrzce”
Fort główny artyleryjski 47 “Łysa Góra”
Fort pancerny pomocniczy 47 1/2 “Sudół”
Fort główny artyleryjski 48 “Batowice”
Fort pancerny obrony bliskiej 48 a “Mistrzejowice”
Schron amunicyjny “Marszowiec”
Schron amunicyjny “Łysa Góra”
Bateria B(45)-1 – Zielonki Marszowiec gm. Zielonki
Bateria B(45)-4 -Zielonki Marszowiec gm. Zielonki
Bateria FB-V-1
Bateria B-47-1 – Węgrzce gm. Zielonki
Bateria B-47-2
Szaniec IS-V-1
Szaniec IS-V-2
Szaniec IS-V-5
Szaniec IS-V-6
Kawerna pod fortem 48 “Batowice”
Prochownia w Witkowicach
Ostróg forteczny w grupie fortu 47

VI obszar warowny zajmował przestrzeń między Dłubnią a Wisłą (Mistrzejowice – Wisła)

Fort pancerny główny 49a “Dłubnia”
Schron amunicyjny “Dłubnia”
Fort 49 “Krzesławice”
Fort pancerny główny 49 1/4 “Grębałów”
Schron amunicyjny “Mogiła”
Fort pomocniczy piechoty 49 1/2 a “Mogiła”
Kawerna – ul. Petofiego

VII obszar warowny zajmował przestrzeń między Wisłą a Wilgą

Fort pomocniczy piechoty 50a “Lasówka”
Fort główny artyleryjski 50 “Prokocim”
Schron amunicyjny “Prokocim”
Fort pancerny główny 50 1/2 OST “Barycz” / “Kosocice”
Fort pancerny pomocniczy 50 1/2 WEST “Kosocice”
Szaniec IS-VII-1 (50° 0’11.72″N 19°59’34.10″E) relikty
Szaniec IS-VII-2 (49°59’39.73″N 19°59’41.47″E) nie zachowany
Schron amunicyjny “Kosocice”
Fort główny artyleryjski 51 “Rajsko”
Szaniec IS-VII-3
Szaniec IS-VII-4
Schron amunicyjny “Rajsko”
Fort pancerny główny 51 1/2 OST “Swoszowice”
Schron amunicyjny “Swoszowice”
Bateria FB-51c – ul. Sawiczewskich
Kawerna “Kosocice”
Ul. Cechowa – relikty szańca

VIII obszar warowny zajmował przestrzeń między Wilgą a Wisłą

Fort pancerny pomocniczy 52a “Łapianka”
Fort główny artyleryjski 52 “Borek”
Forty pancerne główne 52 1/2 “Skotniki” N i S
Fort pancerny pomocniczy 53a “Winnica”
Fort międzypolowy artyleryjski 53 “Bodzów”
Zalana kawerna fortu Winnica
Kawerny fortu Bodzów

Fort 49 1/2a “Mogiła”

Szlak rozpoczyna się przy przystanku “Fort Mogiła” na ulicy Igołomskiej. Po krótkim kluczeniu między garażami dochodzimy do samego fortu.


Dalej ruszamy drogą dojazdową do garaży i łagodnym podjazdem docieramy pod Kopiec Wandy.

Fort 49 1/2 “Kopiec Wandy”

Wybudowany był wokół wymienionego w nazwie kopca. Do dziś został sam kopiec i niewielkie ślady po fundamentach fortu rozsiane po parku otaczającym kopiec. Ze szczytu podziwiać można panoramę Krakowa.

Fort 49 1/4 “Grębałów”

Dojazd do kolejnego fortu zajmuje trochę więcej czasu, ponieważ konieczne jest objechanie od zachodniej strony Huty. Przejeżdżamy przez tory tramwajowe:

i kierujemy się ulicą Ujastek Mogilski w stronę Alei Solidarności. Dalej Szlak Twierdzy Kraków prowadzi nas w stronę Dworku Matejki i Cmentarza Grębałowskiego, przy którym znajduje się fort pancerny “Grębałów”. W forcie obecnie siedzibę ma Ośrodek Jazdy Konnej.

Fort 49 “Krzesławice”

Przeprawiamy się na drugą stronę ulicy Kocmyrzowskiej i po kilku minutach jazdy ulicą Architektów docieramy do Młodzieżowego Domu Kultury, który mieści się w Forcie Krzesławice. Obok fortu znajduje się cmentarz Polaków zamordowanych przez Hitlerowców w czasie okupacji.

Następnie ruszamy dalej ulicą Architektów i po kilkuset metrach skręcamy w drugą ulicę na prawo, na wysokości pętli autobusowej. Jedziemy ulicą Sándora Petőfiego, z której rozciąga się widok na przedpole fortów Krzesławice i Dłubnia. Łatwo sobie wyobrazić, że przy rzadszej zabudowie sprzed 100 lat ewentualne wojska nieprzyjaciela były stąd widoczne jak na dłoni.

Fort 49a “Dłubnia”

Jadąc w dół ulicą Petőfiego, mijamy po prawej ukryty w krzakach fort pancerny “Dłubnia”. Niestety, z drogi widoczny jest tylko przylegający do niego budynek, a teren zamknięty jest przez właściciela.

Fort 48a “Mistrzejowice”

Szlak Twierdzy Kraków prowadzi nas dalej w dół, a następnie w prawo i klucząc przez pola, pod torami kolejowymi, wyprowadza nas na ulicę Mistrzejowicką. Prostszym wariantem tego odcinka jest zjazd do ulicy Władysława Jagiełły, a następnie Łowińskiego i Okulickiego do skrzyżowania z Mistrzejowicką. Oba warianty spotykają się w połowie drogi między miejscami, gdzie wpadają do ulicy Mistrzejowickiej i jadą ulicą Do Fortu. Następnie za znakami Szlaku wydostajemy się między blokami na ulicę Kruszwicką i dalej osiedlem aż do parku otaczającego znany nam już fort.

Fort 48 Batowice

Za znakami Szlaku przejeżdżamy przez osiedle w stronę kolejnego częstego punktu moich wycieczek.

Fort 47 1/2 “Sudół”

Po szybkim zjeździe wzdłuż ogrodzenia ogródków działkowych, wspinamy się ulicą Powstańców. W lasku po prawej odwiedzamy ostatni fort tej wycieczki.

Teren wokół fortu porośnięty jest pokrzywami i krzakami, więc chcąc go obejrzeć, warto przygotować się na te warunki.

Niestety, fort obudowany jest ogródkami działkowymi, dlatego zrobiłem tylko panoramę przedpola oraz panoramę Krakowa z pobliskich pól (warto zwrócić uwagę na widoczny kościół Mariacki oraz Wawel :) )

Fort 41a “Mydlniki”

Świetnie zachowany fort, szczególnie jego otoczenie. Doskonale widoczna jest fosa i wał, co zresztą widać na zdjęciach. Dodatkowo łatwy dojazd kamienistą dróżką od strony Mydlnik (ja akurat jechałem od strony pól i ton błota – polecam ;) ).

A tu widok na Mydlniki z wału fortu:

Mydlniki

Skoro już jest się w Mydlnikach, szkoda nie obejrzeć dwóch ciekawych obiektów.

Młyn

Obecnie na terenie Uniwersytetu Rolniczego.

Najstarsza chałupa w Mydlnikach

Co w sumie widać ;) Wybudowana w początkach XX wieku (dokładnej daty nie zapamiętałem).

Fort 39 “Olszanica”

Fort położony po drugiej stronie Rudawy w stosunku do fortów “Mydlniki” i “Bronowice Małe”. Z powodu swojej długości, podjazd do fortu jest lekko uciążliwy, ale możliwy do przejechania. Na terenie fortu znajduje się obecnie stadnina koni i ośrodek harcerski. Fort, jak widać, utrzymany i zachowany w bardzo dobrym stanie.

Fort 38 “Skała”

Jeden z dwóch w Twierdzy Kraków fortów typu górskiego. Od zwykłego fortu pancernego odróżniał go mały obszar i umieszczenie wszystkich niezbędnych pomieszczeń w jednym budynku, w piętrach. Wszystko to zostało wymuszone przez konieczność budowy na wysuniętej skale.

Na terenie fortu znajduje się obecnie obserwatorium astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego. W tym miejscu chciałem podziękować pracownikom za nieprzegonienie mnie mimo groźnych spojrzeń ;) Dzięki temu mogły powstać poniższe zdjęcia.

Fort rozproszony “Krępak”

Był fortem rozproszonym, czyli jak sama nazwa wskazuje, jego obiekty były rozrzucone po dużym obszarze. Z tego względu nie posiadał on wału, a obrońcy wykorzystywali naturalne ukształtowanie terenu i mniejsze konstrukcje ziemne. Ten typ fortu został opracowany krótko przed I WŚ w związku z opracowywaniem coraz skuteczniejszych armat i moździerzy, zdolnych do niszczenia stropów tradycyjnych fortów. Rozproszona budowa utrudniała zniszczenie fortu, ponieważ każdy jego element należało z osobna namierzyć, “wstrzelać się” i dopiero zniszczyć.

Fort “Krępak” bronił drogi między Lasem Wolskim chronionym przez silny zespół fortów i baterii a Wisłą. Znajduje się przy serpentynach nieopodal wodociągów i klasztoru Kamedułów. Blok koszarowy, ukryty między drzewami, z okien jadącego samochodu jest praktycznie niewidoczny. Dojechać do niego najlepiej Szlakiem Twierdzy Kraków, który podprowadza nas od tyłu ulicą między domami i chodnikiem na pobocze głównej drogi.

Poniżej koszar znajduje się ubita droga, która prowadzi na tył budynku mieszkalnego, gdzie znajduje się kolejny element obronny fortu.

Jeszcze niżej, przy drodze na Piekary widoczna jest kawerna, czyli wykuty w skale schron, w którym mogli chronić się żołnierze w razie silnego ostrzału artyleryjskiego.

Aleja Wędrowników

Z fortu “Krępak” Szlak Twierdzy Kraków prowadzi nas z powrotem do Lasu Wolskiego wzdłuż linii drzew, a potem przez las w kierunku klasztoru. Przy ładnej pogodzie jest to ciekawa trasa, ale przy nienajlepszej jest bardzo błotnista i wąska. Wtedy polecam Aleję Wędrowników, która wśród drzew prowadzi nas również w kierunku klasztoru, a następnie do ZOO.

Obiekty w Lesie Wolskim

Jadąc Aleją Wędrowników, po pewnym czasie docieramy do tylnej bramy klasztoru. Tam trafiamy z powrotem na czarny Szlak Twierdzy Kraków, którym podążamy dalej ścieżką.

Szaniec piechoty “Gumańczy Dół”

Już po kilkuset metrach docieramy do pierwszego obiektu – Szańca piechoty “Gumańczy Dół”. Pozostałości po nim stanowią zarośnięte ziemne umocnienia.

Bateria 36 “Ostra Góra”

Następnie wspinamy się lekko pod górę na polanę harcerską, w miejscu Baterii 36 “Ostra Góra” również widocznej w postaci zarośniętych wałów.

Kazamata

Ciekawsza pozostałość Baterii “Ostra Góra”. Po powrocie z powrotem na Aleję Wędrowników mijamy kazamatę, czyli schron amunicyjny.

Fort “Kościuszko”

Jadąc dalej Szlakiem Twierdzy Kraków, przez długi czas nie mijamy żadnych jej obiektów, ponieważ zjeżdżamy z pierwszej linii fortów i kierujemy się wgłąb Twierdzy. Po kilku kilometrach osiągamy jeden z głównych obiektów – Fort “Kościuszko”.

Wewnątrz fortu znajduje się, przylegająca do Kopca Kościuszki, kaplica bł. Bronisławy:

Wokół fortu Kościuszko

Poniżej fortu, w stronę Salwatora oraz w stronę ulicy Hoffmana znajduje się kilka ciekawych obiektów z nim związanych.

Brama “Kościuszko”

Diabelski most

Zespół bramny 3a

Zespół bramny 3b

Inne ciekawe obiekty na trasie

Wodociągi Krakowskie

Nieopodal fortu “Krępak”. Bardzo ciekawe budynki.

Kopiec Piłsudskiego

Czerwony Most w Krakowie – bezkolizyjne skrzyżowanie drogi rokadowej (ul. Waliszewskiego) i drogi dojazdowej do fortu Pękowice (ul. Pękowicka) zapobiegające zatorowi, jaki mógłby powstać w czasie walki podczas równoczesnego przegrupowywania się wojsk obydwoma tymi drogami. Mógł on mieć bardzo poważne następstwa i dlatego około 100 lat temu wybudowano na ówczesnych dalekich peryferiach miasta dwupoziomowe skrzyżowanie. Niedawno dokonano remontu, który przywrócił Czerwonemu Mostowi pierwotny wygląd.

Pod Czerwony Mostem wiedzie Szlak Orlich Gniazd, pokrywający się z dawnym, średniowiecznym szlakiem handlowym łączącym Kraków z Częstochową i dalej z Wielkopolską.

(za Wikipedią – zresztą sam bym tego lepiej nie ujął ;) )

Schron amunicyjny “Pękowice”

Kilkadziesiąt metrów na północ od Czerwonego Mostku. Zaopatrywał w amunicję Fort 44a “Pękowice” oraz Fort 44 “Tonie”. Niestety, schron obecnie jest opuszczony i zamieniony na dzikie wysypisko śmieci.

Fort 44a “Pękowice”

Jeszcze bardziej na północ. Niestety, zamknięty za bramą i nie odważyłem się na lekki włam ;) Zrobiłem jedynie panoramę zapola.

Fort 44 “Tonie”

Położony nieopodal fortu “Pękowice”. Niestety odwiedzającego wita tylko tabliczka:

Udało mi się obejść fort wkoło, ale maskowanie jest dalej na tyle skuteczne, że jego elementy są z zewnątrz niewidoczne.